Các nguồn gây ô nhiễm không khí không tốt cho sức khỏe

Ô nhiễm không khí là vấn đề cấp bách được nhiều người quan tâm bởi các nguồn gây ô nhiễm không khí đang ngày càng gia tăng và đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe con người. Ngay bây giờ, hãy cùng Nefa tìm hiểu các tác nhân gây ô nhiễm để có cách phòng tránh trong bài viết sau nhé.

Ô nhiễm từ hoạt động giao thông

Hoạt động giao thông là một trong các nguồn gây ô nhiễm không khí lớn nhất ở đô thị. Theo thống kê, phương tiện giao thông đóng góp khoảng 30 – 40% tổng lượng khí thải độc hại trong không khí các thành phố lớn.

Các chất ô nhiễm từ phương tiện giao thông:

• Khí CO (carbon monoxide): từ quá trình đốt cháy nhiên liệu không hoàn toàn, gây ngộ độc và giảm khả năng vận chuyển oxy trong máu.
• NOx (nitrogen oxides): tạo ra khi nhiệt độ động cơ cao, gây kích ứng đường hô hấp và góp phần hình thành mưa axit.
• Bụi mịn PM2.5 và PM10: từ phanh, lốp xe và khí thải động cơ diesel, thâm nhập sâu vào phổi và gây bệnh tim mạch.
• HC (hydrocarbons): nhiên liệu chưa cháy hết, gây ung thư và bệnh hô hấp mạn tính.

Đặc biệt, xe máy và ô tô cũ, kém bảo dưỡng thải ra lượng khí độc cao gấp nhiều lần so với tiêu chuẩn, trở thành nguồn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại Việt Nam và các nước đang phát triển.

Khói bụi công nghiệp và nhà máy

Khu công nghiệp, nhà máy sản xuất là nguồn gây ô nhiễm chủ yếu với quy mô lớn và tác động kéo dài. Các ngành công nghiệp như xi măng, luyện kim, hóa chất, nhiệt điện đốt than thải ra lượng chất ô nhiễm khổng lồ.

Các chất độc hại từ công nghiệp:

• SO₂ (sulfur dioxide): từ đốt than và dầu có chứa lưu huỳnh, gây ho, khó thở và góp phần tạo mưa acid.
• Bụi công nghiệp: gồm kim loại nặng (chì, thủy ngân, cadmium) gây tích tụ trong cơ thể, ảnh hưởng thần kinh và gan thận.
• Hơi hóa chất: từ sản xuất nhựa, sơn, dược phẩm – nhiều chất gây ung thư.
• Khí CO₂: góp phần vào hiệu ứng nhà kính và biến đổi khí hậu.

Mặc dù các nhà máy hiện đại có hệ thống lọc khói, nhưng nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, lạc hậu vẫn thải khói bụi trực tiếp ra môi trường, trở thành nguồn gây ô nhiễm không khí cục bộ nguy hiểm.

Ô nhiễm không khí trong nhà ở

Nhiều người chỉ quan tâm đến ô nhiễm không khí bên ngoài mà quên rằng không khí trong nhà có thể ô nhiễm gấp 2-5 lần so với bên ngoài.

Các tác nhân gây ô nhiễm trong nhà:

• Bếp đốt than, củi: thải khói chứa CO, NOx, bụi mịn – nguyên nhân hàng đầu gây bệnh phổi ở phụ nữ và trẻ em vùng nông thôn.
• Nấu ăn bằng gas: tạo ra NO₂ và PM2.5 khi thông gió kém.
• Hệ thống điều hòa không sạch: vi khuẩn, nấm mốc phát triển trong dàn lạnh lan toa theo gió.
• Thú cưng: lông, da chết, bụi từ động vật gây dị ứng.
• Hương thơm, nhang, nến: chứa các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) gây đau đầu, khó thở.

#Tham khảo: Máy cấp không khí tươi nhà ở

Chất thải từ xây dựng và phá dỡ công trình

Hoạt động xây dựng, phá dỡ là nguồn gây ô nhiễm không khí đáng kể ở các đô thị đang phát triển. Bụi xi măng, bụi từ cắt đá, vôi, cát bay mù mịt tạo ra môi trường độc hại.

Tác động của bụi xây dựng:

• Bụi silic: từ cát, đá nghiền nếu hít phải lâu ngày gây xơ phổi không hồi phục.
• Bụi thạch cao, xi măng: gây kích ứng mũi họng, mắt, làm tổn thương niêm mạc.
• Sợi amiăng: từ các công trình cũ khi phá dỡ – chất gây ung thư phổi cực mạnh.
• Khí từ sơn, keo: VOCs bay hơi trong quá trình hoàn thiện công trình.

Các công trình xây dựng không được che chắn, không tưới nước giảm bụi, để vật liệu lộ thiên là các nguồn gây ô nhiễm không khí cục bộ nghiêm trọng cần được quản lý chặt chẽ.

Khí thải từ hoạt động nông nghiệp

Nông nghiệp tưởng chừng “sạch” nhưng lại là nguồn gây ô nhiễm không khí đáng kể, đặc biệt ở các vùng nông thôn và vùng đồng bằng.

Các nguồn ô nhiễm từ nông nghiệp:

• Đốt rơm rạ: thải ra CO, NOx, bụi mịn, gây “khói mù” lan rộng hàng trăm km.
• Khí NH₃ (ammonia): từ phân bón, chuồng trại chăn nuôi – gây kích ứng mạnh đường hô hấp.
• Khí metan (CH₄): từ ruộng lúa nước và chăn nuôi bò – khí nhà kính mạnh gấp 25 lần CO₂.
• Thuốc trừ sâu phun sương: hạt thuốc bay theo gió, gây ngộ độc cho người dân xung quanh.

Theo nghiên cứu, đốt rơm rạ đóng góp tới 20 – 30% lượng bụi mịn PM2.5 vào mùa thu hoạch, làm các nguồn gây ô nhiễm không khí trở nên trầm trọng trong thời gian ngắn.

Đốt rác thải sinh hoạt và rác ngoài trời

Thói quen đốt rác là nguồn gây ô nhiễm không khí phổ biến nhưng cực kỳ nguy hiểm. Nhiều hộ gia đình, quán ăn vẫn đốt rác vào buổi tối mà không nhận thức được tác hại.

Độc hại từ đốt rác:

• Dioxin và furan: từ đốt nhựa, túi nilon – chất gây ung thư mạnh nhất, tích tụ lâu dài trong cơ thể.
• Khói đen từ cao su, xốp: chứa carbon đen, PAHs (hydrocarbons đa vòng thơm) gây ung thư phổi.
• Khí HCl (acid hydrochloric): từ đốt PVC – gây bỏng đường hô hấp.
• Kim loại nặng: từ pin, thiết bị điện tử cháy – gây ngộ độc thần kinh.

Ô nhiễm từ hoạt động thương mại & dịch vụ

Các cơ sở thương mại như nhà hàng, khách sạn, tiệm làm đẹp, cửa hàng sửa chữa cũng là nguồn gây ô nhiễm không thể xem nhường.

Các nguồn ô nhiễm thương mại:

• Nhà hàng, quán nướng: khói từ nướng than, dầu mỡ bay hơi chứa PM2.5 và chất gây ung thư.
• Tiệm làm tóc, nail: hơi hóa chất từ thuốc nhuộm, gel, dung dịch làm móng chứa formaldehyde.
• Cửa hàng sơn, sửa xe: dung môi, sơn bay hơi thải VOCs gây đau đầu, buồn nôn.
• Giặt khô: dung môi perchloroethylene (PERC) – chất gây ung thư và tổn thương gan.
• Khách sạn, trung tâm thương mại: hệ thống điều hòa lớn nếu không bảo dưỡng thải vi khuẩn, bụi.

Bụi mịn PM2.5 và PM10 từ môi trường đô thị

Bụi mịn PM2.5 với đường kính ≤ 2.5 micromet và PM10 có đường kính ≤ 10 micromet là nguồn gây ô nhiễm không khí nguy hiểm nhất vì kích thước nhỏ, thâm nhập sâu vào phổi và máu.

Nguồn gốc bụi mịn đô thị:

• Ma sát phanh và lốp xe: tạo bụi kim loại và cao su siêu mịn.
• Bề mặt đường xuống cấp: Bụi từ nhựa đường, đá dăm bay lên khi xe chạy qua.
• Công trường xây dựng: Cát, xi măng, đá nghiền tạo bụi mịn bay xa.
• Đốt rác, đốt rơm: Tạo lượng lớn PM2.5 trong thời gian ngắn.
• Hoạt động công nghiệp: Lò luyện kim, nhà máy xi măng phát tán bụi liên tục.

Theo WHO, phơi nhiễm lâu dài với PM2.5 > 35 µg/m³ làm tăng 15% nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch. Bụi mịn là các nguồn gây ô nhiễm không khí gây tổn hại sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng nhất.

Hóa chất bay hơi từ sơn, dung môi, vật liệu nội thất

VOCs (Volatile Organic Compounds) hay các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi cũng là nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà phổ biến nhưng thường bị bỏ qua.

Các nguồn VOCs trong nhà:

• Sơn tường, sơn gỗ: chứa toluene, benzene, formaldehyde – gây ung thư và tổn thương gan.
• Đồ nội thất ép: ván MDF, MFC giải phóng formaldehyde trong nhiều năm.
• Thảm, rèm cửa: chất chống thấm, chống cháy thải VOCs.
• Keo dán, chất tẩy rửa: thải hơi độc khi sử dụng.
• Nước hoa, xịt phòng: chứa phthalates và các hóa chất gây rối loạn nội tiết.

Nhà mới xây, mới sơn có nồng độ VOCs cao gấp 10-100 lần không khí bình thường, trở thành các nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà cần thông gió ít nhất 3-6 tháng trước khi ở.

Khói thuốc lá và thuốc lá điện tử

Khói thuốc lá là nguồn gây ô nhiễm không khí trong nhà nghiêm trọng nhất, ảnh hưởng không chỉ người hút mà cả người xung quanh.

Độc hại từ khói thuốc:

• Chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có 70 chất gây ung thư xác định.
• Nicotine: Gây nghiện và tổn thương tim mạch.
• Tar: Bám vào phổi gây ung thư phổi.
• CO: Giảm khả năng mang oxy của máu.
• Formaldehyde, benzene: Gây ung thư và đột biến gen.

Thuốc lá điện tử tuy không tạo khói đốt nhưng vẫn thải hơi chứa nicotine, kim loại nặng (chì, niken), glycerol, propylene glycol gây kích ứng phổi. Cả hai đều là nguồn gây ô nhiễm không khí cần hạn chế tối đa trong không gian công cộng và gia đình.

Sự cố môi trường và cháy nổ

Các sự cố môi trường như cháy rừng, cháy nhà xưởng, rò rỉ hóa chất là nguồn gây ô nhiễm đột ngột với quy mô lớn và tác động nghiêm trọng.

Ô nhiễm từ cháy nổ:

• Cháy rừng: thải lượng khổng lồ CO, CO₂, PM2.5, làm AQI vượt 300-500 (mức nguy hại).
• Cháy nhà kho, khu công nghiệp: hóa chất, nhựa, cao su cháy tạo khói đen độc gấp hàng trăm lần bình thường.
• Rò rỉ khí độc: ammonia, chlorine, sulfur dioxide từ sự cố công nghiệp gây ngộ độc cấp.
• Cháy bãi rác: dioxin, furan, kim loại nặng bay vào không khí trong nhiều ngày.

Ô nhiễm do thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan đang làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm hoặc khuếch đại các nguồn cũ.

Tác động của biến đổi khí hậu:

• Đợt nóng kéo dài: tăng phản ứng quang hóa tạo ozon tầng thấp (O₃) – khí độc gây ho, khó thở.
• Hạn hán: đất khô bị gió cuốn tạo bão bụi, sa mạc hóa.
• Bão và lũ: phá hủy cơ sở hạ tầng, rò rỉ hóa chất, nước thải tràn gây ô nhiễm.
• Hiện tượng đảo nhiệt đô thị: Không khí nóng bị giữ lại, ô nhiễm tích tụ không thoát được.

Qua bài viết vừa được Nefa chia sẻ thì bạn sẽ biết được đâu là các nguồn gây ô nhiễm không khí để có được cách phòng ngừa hiệu quả, để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình mình. Chia sẻ ngay bài viết nếu bạn cảm thấy hữu ích nhé.

Tư vấn thêm qua số điện thoại: 0986619734